Bir önceki bölümden hatırlanacağı üzere Bizans İmparatoru Romen Diyojen, Malazgirt Savaşı dönüşünde Bizans hanedanı tarafından gözlerine mil çekilip öldürülmüş, Selçuklular ise bir süre sonra Anadoluyu fetih harekatına başlamıştı. Çünkü doğudan gelen Türkmen soydaşlarına bir yurt bulmak zorundaydılar.Aksi halde soydaşlarının barınmak için kendi ülkelerini istila etme tehlikesi vardı.Bu da aynı kandan olsa bile sosyal ve siyasi birçok sorunu beraberinde getirecekti.Bütün bunların yanında birde İslamiyetten gelen gaza(cihad) anlayışı vardı tabi.İslamiyetin kabulünden beri ecdadımız,nizam-ı alem için canları pahasına gece gündüz demeden seferden sefere koşturmuşlar,zulmü yok edip adaleti tesis etmeye çalışmışlardır.Neyse lafı fazla uzatmadan Anadolu Beyliklerine geçelim.

Malazgirt savaşından sonra Anadoluda Sultan Alp Arslan’ın görevlendirdiği komutanlar arasında Emir Saltuk Bey,Danişmend Ahmed Gazi,Artuk Bey gibi kıdemli emirler bulunuyordu.Bunlar,görevlendirildikleri yerlerde hem o yörenin Türkleşmesi ve İslamlaşmasına, hem de bilim ve kültür hayatının canlanmasına katkıda bulunmuşlar, kendi sınırları dahilinde hükümranlık sürmüşlerdir.

 

SALTUKLULAR

Kaynaklarda Benî Saltuk(Saltukoğulları) olarak da geçen bu beylik 1071-1202 yılları arasında Erzurum,Tercan,Pasinler,Oltu,İspir,Tortum,Bayburt ve Micingerd yörelerinde kurulmuş ve hüküm sürmüştür.Beyliğin kurucusu Malazgirt savaşından evvel de Anadoluya akınlarda bulunan önemli komutanlardan biri olan Ebu’l Kasım Emir Saltuk Bey’dir.

Selçuklu kaynaklarının verdiği bilgilere baktığımız zaman Saltuk Bey’in Anadolunun fethedilmesinde katkılarının hatırı sayılır ölçüde olduğunu ve bu yüzden Sultan Alp Arslan’ın da ona,Kars’tan Bayburt ve Bingöl’e kadar olan bölgeyi ikta ettiğini görüyoruz.Bu yüzden de Danişmendli beyliğinden sonra Saltuklular ikinci önemli beylik konumundadır.

Saltuk Bey’in ölümünden sonra yerine oğlu Emir Ali,1102 yılında beyliğin başına geçmiştir.Bu dönem tam da Büyük Selçuklu Devletinde Sultan Berkyaruk ile kardeşi Muhammed Tapar ile mücadele ettiği döneme denk gelir.Saltuklu Ali,bu mücadelede Muhammed Tapar’ı desteklemişti.Hatta Tapar,Şubat 1105’de günümüzde Diyarbakır’ın kırsal bir ilçesi olan Silvan olarak bilinen Meyyafarikin’e giderken ona refakat edenlerin arasındadır.

Taht mücadelesi ve ileride bahsedeceğim Haçlı istilaları devam ededursun,bu taraftan Gürcü Kralı olan David,Selçuklulara karşı saldırıya geçmek için ordusunu hazırlamaya başlamıştı.Gürcüler ilkin 1115 tarihinde Rostof şehrini ele geçirdiler.Daha sonra Çoruh nehrine doğru harekete geçen David’in bir sonraki hedefi Pasinlerdi.Selçuklu Sultanı durumdan haberdar olunca,Artuklular’ın emiri İlgazi komutasındaki orduyu onların üzerine gönderdi.Saltuklu Emir Ali de Erzurum’da İlgazi ve Togan Arslan’a katılarak böylece müşterek savaşmaya başladılar.1121’de Tiflis’te yapılan savaş,maalesef Ecdadımız’ın yenilgisiyle sonuçlandı.Aynı yıl, Gürcü Kralı David Tiflis’i işgal etti.O zaman da Ani şehrinin sahibi olan Ebu’l-Esvar,şehri Gürcülere karşı savunamayacağını anlayıp,rivayete göre 60 bin dinar karşılığında şehri Saltuklu Beyine sattı.Ama hesaba katmadığı bir şey vardı.Hristiyan ahali, daha önce davranıp şehri çoktan David’e satmıştı bile.Şehirdeki caminin kubbesindeki hilal yıkılarak,yerine hristiyanlığın sembolü olan haç dikildi.Böylelikle 1064 senesinde fethedilen Ani,60 yıl sonra maalesef tekrar Hristiyanlar’ın eline geçmişti.

Muhtemelen 1124 senesinde Saltuklu Beyliği el değiştirir ve Emir Ali’nin vefatından sonra yerine kaynaklarda hakkında fazla bilgi olmayan Emir Ziyaeddin Gazi gelir.Bu zat,bugün Erzurum’daki Kale Camii’ni ve Tepsi Minare’yi yaptıran kişidir.Tepsi Minare kitabesi’ndeki lakaplarını yazayım:

“Mevlana Ziyaeddin Kutbu’l-İslam,Nasıruddevle,Zahiru’l-Mille,Şemsü’l-Müluk ve’l-Umera Inanç Beygu(Yabgu) Alp Tugrul Bey Ebu’l-Muzaffer Gazi bin Ebu’l-Kasım”.

Ziyaüddin Gazi,Gürcülere karşı çeşitli gazalara katılmıştır.Nitekim sene-i  1126 da adı geçen devlete karşı bir sefere çıkmış,1131’de de Oltu’da onları mağlup etmiştir.Bu seferlerden sonra Ziyaeddin Gazi,kızını Artuklu Timurtaş ile evlendirmiş ve böylece iki hanedan arasında akrabalık tesis edilmiştir.

Gazi’nin 1131 ya da 1132 yılında ki ölümünden sonra yerine yeğeni Izzeddin Saltuk geçmiştir.

Izzeddin Saltuk’un döneminde beyliğin toprakları muhafaza edilmiş ve Gürcülerle cihada devam edilmiş,  Ahlatşahlar ile evlilik münasebetiyle akrabalık kurulmuştur.

Saltuk,1168 yılında ölünce yerine oğlu olan Nasıreddin Muhammed geçmiştir.Nasıreddin o zamanki Ildeniz beyi olan Kızıl Arslan’ı ve Irak Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’e itaatini bildirmiştir.

Nasıreddin,bugün Erzurum’da bulunan Ulu Camiyi yaptırmıştır.Bundan sonra da büyük ihtimalle 1191 yılında vefat etmiştir.Oğlu Muzaffereddin’in zamanın Gürcü kraliçesiyle aşk yaşadığı dedikoduları yayılmıştır 🙂 Yahu arkadaş bu kaçamak ilişkiler daha o zamandan varmış.Tabi bu bir rivayet.Doğruluk payı ne kadar var bilinmez 🙂 Rivayete göre Muzaffereddin,Tamara ile aşkını yaşayabilmek için mahiyetiyle bir süre kraliçenin sarayında kalmıştı.Sonra geri döndü.Kraliçe onu daha sonra cariyelerinden biriyle evlendirmiş.

Neyse Saltuklulara dönelim 🙂 Nasıreddin Muhammed Bey’den sonra yerine kız kardeşi Mama Hatun,1191 yılında beyliğin başına geçmiştir.Kaynakların asaletli ve ihtişamlı olarak bahsettiği bir melike olan Mama Hatun,Eyyubi hükümdarı Selahaddin Eyyubi’nin yeğeni olan Takıyüddin Malazgirt kalesini kuşatınca ona karşı savaşmaya gitmiştir.Kuşatma esnasında Takıyüddin ölünce hiçbir sonuç alınamamış ve Eyyubiler geri dönmek zorunda kalmışlardır.

Mama Hatun,yaklaşık 10 sene (1201 yılına kadar) beyliği yönetmiştir.Bu sene zarfında ülkesinde adil ve basiretli bir yönetim sergilemiş,halkına karşı nezaketle davranmış,suçluların cezasını ise geciktirmeden vermesini bilmiştir.Mama Hatun,hırslı bir kadındı.Tercan’da bir türbe ve kervansaray yaptırdığı bilinmektedir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

***

Bundan sonra Saltuklu beyliği yıkılış dönemine girdi.O zamanlar Anadolu’da müthiş bir şekilde güçlenmiş olan Türkiye Selçukluları,1202 senesinde beyliğin topraklarını ele geçirerek son vermiştir.Tarihçi Ibn Bibi’nin rivayetine göre son Saltuk Beyi Alaeddin Melikşah, Gürcistan’a sefere çıkan ve kendisini çağıran Anadolu Selçuklu Sultanı Rükneddin Süleymanşah’ın çağrısına geç cevap vermiş ve huzuruna çıktığı zaman da kusurlu hareketlerde bulunmuştu.Bunun sonucunda ise hapsedilmekten kurtulamamıştır. Rükneddin,Saltuklu topraklarını zamanın Elbistan Meliki olan Mugiseddin Tuğrulşah’a ikta etmiş, bir devrin de sonu böylelikle gelmiştir.

ÖZETLE;

Saltuklular, Erzurum bölgesine Türklük vasfını kazandırmış ve bununla ilgili olarak bölgede pek çok tarihi eser bırakmıştır. Kale Camii ve Tepsi Minare, Nâsıreddin Muhammed’in 1179’da inşa ettirdiği Ulu Cami, Izzeddin Saltuk’a ait olan Üç Kümbetler günümüze kalan Saltuklu eserleridir. Bu türbenin yanında bir de zâviye vardır. Mama Hatun da yukarıda yazdığım gibi Tercan’da bir kervansaray ve türbe yaptırmıştır. 1232 senesinde Ebû Mansûr tarafından inşa ettirilen Micingerd Kalesi, Saltuklular’dan günümüze kalan önemli eserlerden biridir.

Beyliğin merkezi olan Erzurum da diğer Anadolu şehirleri gibi iktisadî ve ticarî açıdan oldukça refah dolu olan bir şehir idi. Bölge Akdeniz limanlarından ve Suriye’den hareket edip Konya, Kayseri, Sivas ve Erzincan yoluyla Azerbaycan’a, İran’a giden veya Türkistan’dan Erzurum’a gelip ayni yoldan Akdeniz veya Trabzon limanlarına giden büyük bir kervan yolunun güzergâhına sahipti.Bu da ticarî hayatı çok canlı kılıyordu. Buna ek olarak, sahip olduğu geniş otlaklarıyla zengin bir hayvancılık potansiyeline sahipti.

 

Evet arkadaşlar bugünkü yazının sonuna geldik.Bir sonraki yazımda size Danişmendli Beyliği’ni kuruluşundan yıkılışı’na kadar anlatmaya çalışıcam. Selam ve dua ile,sağlık ve esenlikle kalın:)

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR:

Çevik, Adnan, Türkiye Selçuklu Tarihi, Eskişehir:Anadolu Üniversitesi Yayınları

http://www.enfal.de/starih2.htm

Mama Hatun türbesinin resmi:http://www.erzincanyasam.com/mama-hatun-turbesi/#prettyPhoto

Tepsi Minare resmi:http://www.tarihiyapilar.org/tepsi-minare/