Geldik bu bölümün son yazısına.Her ne kadar beyliklerle ilgili kısım burada bitse de Anadolu Selçuklu Devletinin tarihine geçtiğim zaman yeri geldiğinde beyliklerden yine bahsedeceğim çünkü o yıllarda hepsinin tarihi birbiriyle ilintili vaziyette.

Saltuklu,Mengücüklü,Danişmendli,Ahlatşah,Artuklu beylikleri hakkında sizleri yeterince bilgilendirmeye çalıştım.Bunlar özellikle 12.yüzyılda Anadoluda en çok faaliyet gösterenler.Özellikle Danişmendli Beyliği meliklik statüsündedir.Şimdi bu yukarıda saydığım beyliklerin haricinde onlar kadar önemli olmasa da,yazılmaya değer faaliyetleri olduğu için Malazgirt muharebesinden sonra Doğu Anadolu havalisinde kurulan bir kısım aşiretlerden bahsedeceğim.İlkiyle başlayalım:

DİLMAÇOĞULLARI(AHDEB BEYLİĞİ)

Bugünkü Van ilinin ilçelerinden birisi olan Gevaş’ta 1079-80 yılında kurulmuştur.Kurucusu Dilmaçoğlu Mehmed Bey’dir.Kaynaklarda Malazgirt zaferinden sonra Anadoluda kurulan ilk aşiret olduğu söylenir.Mehmed Bey’in babası olan Dilmaç et-Türki hakkında maalesef elle tutulur bilgiler mevcut değildir.Dilmaçoğlu’nun birkaç yıl gibi kısa süren beyliğinden sonra oğlu Hüsamüddevle Alptekin,beyliğin başına gelir.Aslında Alptekin devrinde Dilmaçoğulları aşiretlikten beyliğe yükselmiştir denilebilir.Bunun sebebi olarak,Alptekin’in Bitlis ve Erzen’i fethetmesi söylenebilir.Ancak 12.yüzyılın sonunda Ahlatşahlar Bitlis’i alınca,Erzen beyliği diye anılacaktır.1113 yılında Hüsamüddevle’nin vefatından sonra yine onun oğlu olan Şemsüddevle Togan Arslan el-Ahdeb geçmiştir.Togan Arslan,Dilmaçoğulları’nın belki de en meşhur beyi olarak öne çıkar.Aşağı yukarı 20 yıl boyunca Artuklu İlgazi ile birlikte Haçlılar ve Gürcülere karşı başarılı harekatlara girişmiştir.

Togan Arslan’dan sonra ise Hüsameddin Kurti beyliğin yönetimini ele almıştır.Onun en önemli icraatı,devrinde Gürcülere karşı yaptığı perişan edici akınlar olmuştur.Kurti’den sonra ise beyliğin başına Fahreddin Devletşah geçmiştir.Dilmaçoğulları,en istikrarlı dönemini bu zamanda yaşamıştır ki Devletşah’ın iktidarı yaklaşık 50 yıl sürmüştür.

Bunun dışında Dilmaçoğulları hakkında söylenebilecek şeyler;1192 senesinde Ahlatşah Seyfeddin Bektimur’un Bitlis’e hakim olması,1229 senesinde Harzemşahlara,onlar yıkıldıktan sonra Moğollar’a tabi olunmasıdır.Moğollar’dan sonra Eyyubiler ile çok mücadele eden beylik,sonunda Akkoyunlu Devleti karşısında dayanamaz ve topraklarını teslim etmek zorunda kalır(14.yy).

YINALOĞULLARI BEYLİĞİ

Suriye Selçuklu Melikliği,1095 senesinde Melik Tutuş’un ölümü üzerine iyice zayıflamış,otorite boşluğunun meydana gelmesiyle bölgedeki beyler bağımsızlıklarını ilan etmeye başlamışlardı.İşte bu ortamda kurulan beyliklerden birisi Yınaloğulları olup 1098-1183 yılları arasında Amid(bugünkü Diyarbakır)’de kurulmuştur.Hakimiyet alanı olarak başkentini saymazsak,Diyar-ı Bekr yöresindeki birkaç kaleden ibarettir.İlk beylerinin adı Sadr olarak bilinir.Sadr,Tutuş’un vefatından sonra Amid şehrini fethetmiştir.Ondan sonra yerine,beyliğin asıl kurucusu olarak bilinen Yınal Bey geçmiştir.Beylik daha sonra 1183 yılında Selahaddin Eyyubi’nin Amid’i kuşatıp ele geçirmesi sonucunda son bulmuştur.Şehir ise Haçlılara karşı yapılan gazalara destek vermesi karşılığında Artuklu emiri Nureddin Muhammed’e bırakılmıştır.

KIZILARSLANOĞULLARI BEYLİĞİ

Adını kurucusu Kızılarslan Bey’den alan bu beylik,günümüzde Siirt ili ve onun çevresinde 1095-1132 yılları arasında hüküm sürmüştür.Bu beylik de Yınaloğulları gibi Suriye Selçuklu Melikliğindeki otorite boşluğu sonucunda ortaya çıkmıştır.Kızılarslan,Azerbaycan’daki kudretli beylerden biriydi.O bölgedeki Selçuklu meliklerinden olan İsmail b.Yakuti’nin maiyetindeydi.Adı geçen Melik’in 1093 senesinde öldürülmesi üzerine Kızılarslan,yanındaki Türkmenler ile birlikte Siirt havalisine doğru göçmüş ve burada beyliğini tesis etmiştir.Kızılarslanoğulları,Yınaloğulları’ndan daha önce Hasankeyf Artuklu beyi Rükneddin Davud’un 1132 yılında Siirt ve civarını fethetmesiyle son bulmuştur.

ÇUBUKOĞULLARI BEYLİĞİ

Büyük Selçuklu emirlerinden olan Çubuk Bey, 1085 yılında Artuk Bey ile birlikte Diyar-ı Bekr seferine çıkmış ve sefer sonunda şehir Selçuklu hakimiyetine geçmişti.Hizmetlerinin karşılığı olarak Meyyafarikin şahneliğine getirilmiştir.Bundan sonra Çubuk Bey;Çemişgezek,Arapgir,Palu,Genç beldeleriyle birlikte beyliğin başkenti olan Harput’u da fethedip hakimiyetini tesis etmiştir.Ne yazık ki  beyliğin ömrü kısa sürmüş,1092 yılından sonra yönetimi devralan oğlu Mehmed Bey zamanında Artuklu Belek Gazi,Harput’u fethedince iktidarı son bulmuştur(1113).

Evet arkadaşlar.İlk bölüm nihayet burada son buldu.Bundan sonraki bölümden itibaren Anadolu Selçuklu Devleti’nin siyasi tarihi ile devam edicem.Yazıların tamamı bittiğinde ilk dönem Türkiye tarihiyle ilgili gerçekten elle tutulur,bilgilendirici bir site daha doğrusu blog 🙂  olacağını düşünüyorum.Allah(c.c) araştırmalarımı bitirip siz değerli okuyucularla paylaşmayı nasip etsin.

YARARLANDIĞIM KAYNAKLAR:

Çevik, Adnan, Türkiye Selçuklu Tarihi, Eskişehir:Anadolu Üniversitesi Yayınları

https://tr.wikipedia.org/wiki/Dilmaçoğulları_Beyliği

https://tr.wikipedia.org/wiki/Çubukoğulları_Beyliği