Türkiye Selçuklu Devleti, merhum Sultan I.Kılıç Arslan’dan sonra Mesud’un Selçuklu tahtına geçmesine dek ikinci bir fetret devri yaşadı. Bu karışıklık ve iktidar mücadelesi en çok Selçukîlerin komşusu olan Danişmendlilerin işine yaradı. Danişmend Emir Gazi, Sultan İzzeddin Mesud’un kayınpederiydi ve Mesud, tahta çıkışını ona borçluydu.

Emir Gazi, öteden beri Malatya’yı fethedip eskiden olduğu gibi orada Danişmendli hâkimiyetini tesis etme niyetindeydi. Nitekim aradığı fırsatı Ayşe Hanım’ın eşi Belek Gazi’nin vefatıyla yakaladı. Derhal ordusunu toparlayarak 13 Haziran 1124 tarihinde Malatya üzerine yürüdü. Yaklaşık 1 ay şehri kuşattı. Ancak bir netice elde edemeden oğlu Muhammed’i kuşatmanın başında bırakarak geri döndü. Daha sonra Danişmendli beyi olacak oğlu Muhammed ise 6 ay daha şehrin giriş-çıkışlarını kontrol altına alarak kent halkını açlığa mahkûm etti. Öyleki; devrin tarihçileri halkın insan cesedi ve ağaçların kurumuş yapraklarını dahi yediklerini söylerler. Bu gidişle şehri savunamayacaklarını anlayan Ayşe Hatun ve oğlu Tuğrul Arslan 10 Aralık 1124 senesinde Malatya’nın dışındaki Minsar kalesine çekilerek şehri teslim ederler.

Bu taraftan Sultan Mesud, annesinin ve kardeşinin bu şekilde zor durumda kalmasına göz yumar. Onun Malatya siyasetini ailesine karşı hainlik olarak gören Ankara ve Çankırı valisi Melik Arab, derhal harekete geçerek 30.000 kişilik bir orduyla Konya üzerine yürür ve kardeşi olan Sultan’ı yenilgiye uğratır(1126). Sultan Mesud, Bizans İmparatoru’na sığınır. Bir taraftan da Emir Gazi’ye durumu bildirir. İmparator Ioannes Komnenos, Mesud’a yardım eder etmesine ama bu durumu fırsat bilip Kastamonu’yu almaktan geri kalmaz.

Sultan Mesud İstanbul’dan dönünce, yardım için gelen Bizans askerleriyle ordusunu takviye edip Danişmendlilerle birleşir. Anılan yılda hep birlikte Melik Arab’ın üzerine yürüyerek onu yenilgiye uğratırlar. Mağlup olan Arab, Çukurova’daki Ermeni prensliğine sığınır. Buradan topladığı kuvvetlerle 1127’de tekrar Sultan Mesud ve Emir Gazi üzerine harekete geçer. İki taraf Malatya tarafında karşılaşır. Melik Arab, başta üstünlüğü ele geçirmişti. Danişmendli Beyinin iki oğlunu (Muhammed ve Yunus) esir alarak Yunus’u öldürmüştü. Ama Emir Gazi diğer oğlunu kurtardı. Karşısındaki ittifak ile başa çıkamayacağını anlayan Arab, mecburen Bizans’a iltica etmek zorunda kaldı ve böylelikle onun isyanı da bastırılmış oldu. Melik Arab’ın daha sonra Selçuklu ve Danişmendli üzerine herhangi bir harekete kalkışmadan Bizans ülkesinde öldüğü rivayet edilir. Onun hâkimiyetinde olan Ankara ve Çankırı da Danişmendlilerin eline geçti.

Danişmendli Beyliği, bundan sonra gaza faaliyetlerini Karadeniz’e doğru sürdürdü. Kasianus adında bir valinin topraklarını ele geçirdiler. I.Haçlı Seferi’nin sonunda Antakya’da prinkepslik kurulmuştu. Prinkepsliğin şimdiki hakimi II.Bohemond idi. Emir Gazi, Çukurova’ya sefer düzenledi ve Anazarba dolaylarında Haçlılar’ı yenilgiye uğrattı. Bu savaşta II.Bohemond’u yakalayarak öldürdü(1130). Hatırlayacak olursanız I.Bohemond’da Gümüştekin Gazi tarafından esir alınmıştı. Emir Gazi daha sonra yöredeki Ermenilerin hakim olduğu kaleleri de bir bir fethetti. 1131 senesinde Ermeni Leon’u kendisine vergiye bağladı. Melik Arab’ın isyanı sırasında Mesud’un kaybettiği Kastamonu’yu yeniden geri aldı. Emir Gazi, 1134 yılında vefat etti. Yerine oğlu Melik Muhammed geçti.

Özetleyecek olursak; Sultan Mesud’un ilk yıllarında ve Danişmendli Emir Gazi’nin döneminde, Selçuklular sadece Konya ve havalisiyle sınırlı kalmışlardır. Neredeyse beylik konumuna düşmüşlerdir. Danişmendliler ise Malatya’dan Sakarya’ya, hatta Karadeniz sahillerine kadar, bir taraftan da Çukurova taraflarında birçok yer fethetmiş, topraklarını muazzam ölçüde genişletmişlerdir. Öyleki; Sultan Sencer ve devrin Abbasi Halifesi tarafından kendisine “Melik” unvanı verilmiş ve bu surette hükümdarlığı onaylanmıştır. Türk tarihinde hiçbir beyliğe bu unvanı kullanmak nasip olmamıştır. Bu gelişmelerden anlıyoruz ki; o zaman devrin hâkimi Selçuklular değil Danişmendlilerdi. Selçukîler, ancak Danişmendliler üçe bölündükten sonra Anadolu’nun tekrar hâkimi olabileceklerdir.

YARARLANILAN KAYNAKLAR:

Bezer,  Öğün,  Gülay. Türkiye Selçuklu Tarihi,  Anadolu Üniversitesi Yayınları,  Eskişehir

Sevim A., Türkiye Tarihi, Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1989

http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=290339&idno2=c290216#1

http://www.enfal.de/starih14.htm

GÖRSEL:

http://www.divanyoludergisi.com/dunya-tarihinin-en-buyuk-imparatorluklarindan-birinin-kurucusu-selcuk-bey/